Ο επίσκοπος και η κληρονομιά του
Ο Κύριλλος διαδέχθηκε τον Θεόφιλο ως επίσκοπος Αλεξανδρείας το 412 και παρέμεινε στο αξίωμα μέχρι τον θάνατό του το 444. Η αφήγηση του Πατριαρχείου τον αναφέρει ως ανεψιό του Θεοφίλου. Κληρονόμησε έναν ισχυρό θρόνο, στις ευθύνες του οποίου ανήκαν η διδασκαλία της πίστεως, η διοίκηση των Εκκλησιών και η συμμετοχή σε ευρύτερες εκκλησιαστικές διαμάχες.
Ο Κύριλλος υπήρξε συστηματικός αναγνώστης της Γραφής. Τα θεολογικά του επιχειρήματα αναπτύχθηκαν μέσα σε ένα ευρύτερο σώμα βιβλικού υπομνηματισμού και διδασκαλίας, στο οποίο ανήκει και το Υπόμνημα εις τον Ιωάννην.
Πηγές: Πατριαρχείο Αλεξανδρείας — Κύριλλος Α΄ (412–444) · Κύριλλος Αλεξανδρείας, Υπόμνημα εις τον Ιωάννην, Βιβλίο Α΄
Ένας ερμηνευτής του Ευαγγελίου
Το πρώτο βιβλίο του Υπομνήματος εις τον Ιωάννην εξετάζει την ευαγγελική ομολογία του Λόγου που ήταν προς τον Θεό και ήταν Θεός. Ο Κύριλλος ερμηνεύει τον Υιό ως αιώνιο, Θεό κατά φύσιν και ενεργό μαζί με τον Πατέρα στη δημιουργία. Διακρίνει τη θεία υιότητα του Υιού από τη μετοχή των κτισμάτων στα θεία χαρίσματα.
Είναι θεολογία που αναπτύσσεται μέσα από την ανάγνωση του βιβλικού κειμένου. Το υπόμνημα εξετάζει επανειλημμένα τι σημαίνει ένας στίχος, πώς συνδέεται με άλλα χωρία της Γραφής και τι αποκλείει. Φανερώνει γιατί η ταυτότητα του ενανθρωπήσαντος Λόγου έχει τόσο μεγάλη σημασία στη μεταγενέστερη διαμάχη του: εκείνος που εμφανίζεται ανάμεσά μας είναι ο ίδιος Υιός που διακηρύσσεται στους πρώτους στίχους του Ιωάννη.
Πηγές: Κύριλλος Αλεξανδρείας, Υπόμνημα εις τον Ιωάννην, Βιβλίο Α΄
Γιατί υπερασπίστηκε τον τίτλο Θεοτόκος
Ο τίτλος Θεοτόκος, που συνήθως αποδίδεται ως «Μητέρα του Θεού», ομολογεί ότι το παιδί που γεννήθηκε από τη Μαρία είναι ο αιώνιος Λόγος που έγινε αληθινά άνθρωπος. Ο τίτλος εκφράζει την ενότητα του Χριστού: ο Υιός που γεννάται αιωνίως από τον Πατέρα είναι ο ίδιος Κύριος που γεννήθηκε από την Παρθένο κατά σάρκα.
Στο Κατά Νεστορίου ο Κύριλλος υποστηρίζει ότι η ένωση του Λόγου με την ανθρωπότητα είναι προσωπική και πλήρης. Επιμένει σε έναν Κύριο και έναν Υιό, στον οποίο ανήκουν τόσο οι θείες όσο και οι ανθρώπινες διατυπώσεις του Ευαγγελίου. Αυτή η μέριμνα για την ενότητα του Χριστού διαμόρφωσε την αντίθεσή του προς τον Νεστόριο.
Πηγές: Κύριλλος Αλεξανδρείας, Κατά Νεστορίου πέντε βιβλία, Βιβλίο Α΄
Ένας Χριστός, με πραγματική ανθρωπότητα
Το Ότι εις ο Χριστός αναπτύσσει το επιχείρημα μέσα από διάλογο. Ο Κύριλλος αντιτίθεται σε μια απλώς εξωτερική συνάφεια ανάμεσα στον Λόγο και έναν ανθρώπινο υιό που νοείται αυτοτελώς. Οι θείες και οι ανθρώπινες διατυπώσεις του Ευαγγελίου ανήκουν στον ένα και τον αυτό Χριστό.
Για τον Κύριλλο, ο Λόγος κάνει δικό του ένα σώμα με λογική ψυχή. Η ανθρωπότητα του Χριστού είναι πλήρης και τα Πάθη του πραγματικά. Ο ίδιος Υιός πάσχει στη σάρκα του, παραμένοντας απαθής στη θεότητά του. Ο Κύριλλος συνδέει αυτή την ένωση με τη σωτηρία και με τον ζωοποιό χαρακτήρα της σάρκας του Χριστού.
Για τον Κύριλλο, η Εκκλησία λατρεύει και δέχεται ζωή από τον ίδιο τον ενανθρωπήσαντα Υιό. Η διδασκαλία του συνδέει την Ενανθρώπηση, τον Σταυρό και τη μετοχή στον Χριστό σε μία ενιαία κατανόηση της σωτηρίας.
Πηγές: Κύριλλος, Ότι εις ο Χριστός / Περί της ενότητας του Χριστού
Η Έφεσος το 431
Ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος Β΄ συγκάλεσε τη Σύνοδο στην Έφεσο το 431 για να αντιμετωπίσει τη διαμάχη. Ο Κύριλλος είχε ηγετικό ρόλο στη συνέλευση που καταδίκασε τον Νεστόριο. Τα γεγονότα σημαδεύτηκαν επίσης από διαφωνίες ως προς τη διαδικασία και την εξουσία.
Ο Ιωάννης Αντιοχείας και οι επίσκοποι που ήταν μαζί του έφτασαν μετά την έναρξη και αντιτάχθηκαν στην ενέργεια κατά του Νεστορίου. Οι διαπραγματεύσεις και η σύγκρουση συνεχίστηκαν μέχρι την επανένωση του 433. Η Εκκλησία τιμά την Έφεσο ως Γ΄ Οικουμενική Σύνοδο και δέχεται την ομολογία της για την ενότητα του Χριστού.
Η επανένωση με τον Ιωάννη Αντιοχείας
Η Επιστολή του Κυρίλλου προς τον Ιωάννη Αντιοχείας είναι απαραίτητο ανάγνωσμα δίπλα στα αντιρρητικά του έργα. Χαιρετίζει τη συμφιλίωση και ενσωματώνει ομολογία του Χριστού ως τέλειου Θεού και τέλειου ανθρώπου, με λογική ψυχή και σώμα. Ο ίδιος Χριστός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα κατά τη θεότητα και ομοούσιος με εμάς κατά την ανθρωπότητα.
Η επιστολή μιλά για ένωση δύο φύσεων και για έναν Χριστό, έναν Υιό και έναν Κύριο. Εξηγεί επίσης πώς οι διατυπώσεις της Γραφής μπορούν να εξετάζονται ως προς τη θεότητα ή την ανθρωπότητά του, ενώ ανήκουν στο ένα πρόσωπο. Η συμφιλίωση δείχνει ότι η υπεράσπιση της ενότητας μπορούσε να περιλαμβάνει προσεκτική αναγνώριση της διαφοράς.
Η συμφωνία του 433 είναι σημαντικό επεισόδιο στη διακονία του Κυρίλλου. Η αλληλογραφία του φανερώνει το συνεχές έργο της εξηγήσεως της διδασκαλίας, της διευκρινίσεως αμφισβητούμενων εκφράσεων και της αναζητήσεως συμφιλιώσεως γύρω από την ομολογία του ενός Χριστού.
Πηγές: Κύριλλος, Επιστολή προς Ιωάννην Αντιοχείας (Επιστολή 39· επανένωση του 433)
Η δύσκολη ιστορία της πόλης του
Η αρχιερατεία του Κυρίλλου περιέλαβε και σοβαρές συγκρούσεις στην πόλη. Ο Σωκράτης, Χριστιανός ιστορικός του πέμπτου αιώνα, αναφέρει την εκδίωξη των Ιουδαίων από την Αλεξάνδρεια εκ μέρους του, τη σύγκρουσή του με τον έπαρχο Ορέστη και τη δολοφονία της Υπατίας από χριστιανικό όχλο.
Ο Σωκράτης καταδικάζει τη δολοφονία και καταγράφει τη δυσφήμηση που επέφερε στον Κύριλλο και στην Εκκλησία της Αλεξανδρείας. Η αφήγησή του περιγράφει την επίθεση και την πολιτική εχθρότητα που την περιέβαλλε· αποδίδει τη βία στην ομάδα με επικεφαλής τον αναγνώστη Πέτρο. Το επεισόδιο ανήκει στην ταραγμένη πολιτική ιστορία της αρχιερατείας του Κυρίλλου.
Πηγές: Σωκράτης Σχολαστικός, Εκκλησιαστική Ιστορία VII.13–15
Ένας Πατέρας που τιμάται εκατέρωθεν μιας μεταγενέστερης διαιρέσεως
Ο Κύριλλος πέθανε το 444, επτά χρόνια πριν από τη Χαλκηδόνα. Η Σύνοδος του 451 δέχθηκε τις επιστολές του ως μαρτυρίες της πίστεως, ενώ οι μεταγενέστερες διαμάχες για την αποδοχή της Συνόδου έφεραν μόνιμη διαίρεση στην Αλεξάνδρεια.
Η διδασκαλία του Κυρίλλου παραμένει κεντρική στον αλεξανδρινό Χριστιανισμό και στην ευρύτερη ορθόδοξη ομολογία του Χριστού. Τα υπομνήματα, οι δογματικές επιστολές και το συνοδικό του έργο εξακολουθούν να διαβάζονται ως μέρος της θεολογικής κληρονομιάς της Εκκλησίας.
Πηγές: Πατριαρχείο Αλεξανδρείας — Κύριλλος Α΄ (412–444) · Σύνοδος της Χαλκηδόνας (451), Όρος της Πίστεως
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Πατριαρχείο Αλεξανδρείας — Κύριλλος Α΄ (412–444)
- Κύριλλος Αλεξανδρείας, Υπόμνημα εις τον Ιωάννην, Βιβλίο Α΄
- Κύριλλος Αλεξανδρείας, Κατά Νεστορίου πέντε βιβλία, Βιβλίο Α΄
- Κύριλλος, Ότι εις ο Χριστός / Περί της ενότητας του Χριστού
- Κύριλλος, Επιστολή προς Ιωάννην Αντιοχείας (Επιστολή 39· επανένωση του 433)
- Σωκράτης Σχολαστικός, Εκκλησιαστική Ιστορία VII.13–15
- Σύνοδος της Χαλκηδόνας (451), Όρος της Πίστεως
- Κύριλλος, Δεύτερη Επιστολή προς Νεστόριον (Επιστολή 4)
- Ο Κύριλλος και η Σύνοδος της Αλεξανδρείας, Τρίτη Επιστολή προς Νεστόριον (Επιστολή 17)
Υπόμνημα εις τον Ιωάννην, Βιβλίο Α΄ — Κεφάλαια 1–3 και 5–8 · Η αιωνιότητα του Υιού, η θεία φύση του και η σχέση του με τον Πατέρα στη βιβλική ερμηνεία του Κυρίλλου.
Δεύτερη Επιστολή προς Νεστόριον (Επιστολή 4) — Ολόκληρη η επιστολή · Συνοπτική έκθεση της προσωπικής ενώσεως, που έγινε δεκτή στα πρακτικά της Εφέσου.
Τρίτη Επιστολή προς Νεστόριον (Επιστολή 17) — Ολόκληρη η συνοδική επιστολή· διαβάζεται μαζί με τα Δώδεκα Κεφάλαια · Η επείγουσα θεολογική και ποιμαντική επιχειρηματολογία της Συνόδου της Αλεξανδρείας στη διαμάχη.
Κατά Νεστορίου πέντε βιβλία, Βιβλίο Α΄ — Ενότητες 1–3 και 8–10 · Η εξήγηση του Κυρίλλου για τον τίτλο Θεοτόκος και η διαφορά ανάμεσα στην Ενανθρώπηση και την ενοίκηση στους προφήτες.
Επιστολή προς Ιωάννην Αντιοχείας (Επιστολή 39· 433) — Ολόκληρη η επιστολή, ιδιαίτερα η ενσωματωμένη ομολογία · Επανένωση, η πλήρης θεότητα και ανθρωπότητα του Χριστού και η ερμηνεία των ευαγγελικών διατυπώσεων.
Ότι εις ο Χριστός / Περί της ενότητας του Χριστού — Μετάφραση Pusey, σ. 259–266 και 315–319 · Ένωση, πλήρης ανθρωπότητα και η σωτηριώδης σάρκα του Χριστού.